Affedilmek için Atatürk'ü öven şarkı yapan Kürt sanatçının hayat öyküsü

Kürt isyancıları öven şarkılar yaptığı için hakkında idam kararı çıkartılan ses sanatçısı Seid Mihemed Salih, yurt dışına kaçtı. Uzun süre Irak ve Suriye'de yaşayan Salih, affedilmek için Mustafa Kemal Atatürk'ü öven şarkı seslendirdi. Affedildi ancak gırtlak kanserinden hayatını kaybetti. Pek çok Kürt sanatçı tarafından saygın bir dengbej olarak kabul edilen Salih, dillere pelensenk olmuş birçok şarkıya imza attı.

İşte gerçek ismi Seid Mihemmed Salih olan Seid Axayê Cizîrî'nin ilginç hayat öyküsü...

KÜÇÜK BİR ÇOCUK İKEN MÜZİKLE TANIŞTI

1905’te Şırnak’ın Cizre ilçesinde dünyaya geldi.

Saygısından babasının bulunduğu divanda stran (Kürtçe'de türkülere verilen isim) söylemezdi.

Henüz küçük bir çocuk iken müzikle tanıştı. Zira babası bir ses sanatçısıydı.

CİZRELİ SAİT AĞA OLARAK TANINDI

Kürt kültür ve sanatında dengebej olarak bilinen ses sanatçılığını babasından öğrendi.

Babası gibi sesi güzeldi. Ancak babasının bulunduğu divanlarda saygısından dolayı şarkı okumadı.

Gerçek ismiyle değil, Seid Hemo ve Seid Axayê Cizîrî yani Cizreli Sait Ağa olarak tanındı ve bilindi.

DİVANLARIN VAZGEÇİLMEZLERİ ARASINDA YER ALDI

Mihemed Arif Cizîrî (Cizreli Muhammed Arif), ve Hesen Cizîrî (Cizreli Hasan) gibi dengebejlerle aynı dönemde yaşandı.

Anlatılanlara göre Seid Axa çok güçlü bir gırtlağa sahipti. Çok güzel stranlar okuduğu için kısa sürede divanların vazgeçilmezleri arasında yer aldı.

18 YAŞINDA İDAM LİSTESİNDE İSMİ YER ALDI

Dillendirdiği stranlarda Kürt liderlerine ve isyancılarına destek verdiği gerekçesiyle 18 yaşında iken 1923 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) onaylanan 150 kişilik idam listesinde ismi yer aldı.

İdam edileceklerin listesinde adının olduğu öğrenen Seid Axa, Irak Kürdistan Bölgesi’nin (IKB) Zaho kentine kaçtı.

BAĞDAT RADYO'SUNUN KÜRTÇE BÖLÜMÜNDE PROGRAMLARA BAŞLADI

Zaho’da yolu Meryem Xan (Meryem Hanım) ve Elmas Xan(Elmas Hanım) ile kesişen Seid Axa, Irak’ın Bağdat Radyosu’nun Kürtçe bölümünde programlara başladı.

Günümüze ulaşan ses kayıtların büyük bölümünü Bağdat Radyosu tarafından kaydedilen Seid Axa, kısa süre içerisinde tanınan bir dengbej oldu.

FRANSIZ ORDUSUNDA GÖREV ALDI

Irak’ta bir süre kalan Seid Axa, Suriye’nin Derika Hemko bölgesine gitti. Burada yaşadığı maddi sıkıntılar nedeniyle bir dönem Fransız ordusunda görev aldı.

O dönem onun gibi Fransız ordusunda olan Karapetê Xaço ile tanışan Seid Axa, çok geçmeden Bedirhan Paşazadelerden Celadet Ali Bedirhan ile de tanıştı.

'KÜRT DENGBEJLERİ ARASINDA DİNLEDİĞİM EN GÜZEL SESE SAHİP KİŞİYDİ'

Kendisi gibi bir dengbej olan Xaço, bir röportajında Seid Axa için, “Kürt dengbejleri arasında dinlediğim en güzel sese sahip kişiydi” ifadesini kullandı.

Kürtlerin en ünlü dengbejlerinden Xaço’nun sanatına hayranlığını belirtiği Seid Axa’nın yolu daha sonra Kürt siyasi hareketleriyle kesişti.

SEİD AXA DA HOYBUN ÖRGÜTÜNÜ ÖVEN METHİYE DOLU BİRKAÇ PARÇAYA İMZA ATTI

Türkiye’deki faaliyetlerinden ötürü sürgüne gönderilen Bedirhan, 5 Ekim 1927'de Lübnan'da kurulan Kürt örgütü Hoybun (Xoybûn- Ağrı isyanı) üzerine propaganda içerikli stranlar söyleyip kasetler doldurmasını istedi.

Sanatçı hayat hikayesi Irak'ta basına bir kitapta yer aldı / Fotoğraf: Indepedent Türkçe

Sosyal medyada "Serhad Eyalet Lordu" isimli kullanıcı ve tarihçilerin verdiği bilgiye göre, Seid Axa da Hoybun örgütünü öven methiye dolu birkaç parçaya imza attı. Bölgede Birleşik Krallık tarafından hapse atılan Seid Axa, tekrar Bağdat Radyosu’na geri döndü.

ATATÜRK'Ü ÖVEN BİR STRANA İMZA ATAR

Irak’ta iken kimine göre dönemin ses sanatçılarından Celal Güzelses kimine göreyse bir bölge kanaat önderinin ısrarı ile Atatürk ve Cumhuriyet’i övecek bir stran yapması karşılığında af edilmesi ve Atatürk ile görüştürüleceği söylendi.

Bunun üzerine Seid Axa, Atatürk’ü öven bir strana imza atar. Bu stranı (şarkıyı) okuyan Seid Axa, affedilince memleketi Cizre’ye döndü fakat halk nezdinde saygınlığını yitirdi.

EDLAYE STRANINI EŞİNE İTHAFEN YAZDI

Bir süre sonra Ankara’ya gelmesi için kendisine mektup gelen Seid Axa, o dönem Ankara’ya gidenlerin geri dönmediği endişesiyle tekrar Suriye’ye geçti.

Severek evlendiği eşini genç yaşta kaybeden Seid Axa, Edlayê stranını karısına ithafen yazdı.

BİRLEŞİK KRALLIK TARAFINDAN CEZAEVİNE ATILDI

Çok sevdiği eşinin ölümünün ardından ikinci bir evlilik daha yaptı. O evliliğinden yedi tane çocuğu oldu.

O yıllar hem mevsimler kurak geçti hem de Seid Axa arkadaşlarıyla beraber Birleşik Krallık tarafından cezaevine atıldı.

ÇOCUKLARI AÇLIK VE HASTALIKTAN ÖLDÜ

Seid Axa’nın çocuklarının birçoğu açlık ve hastalıktan öldü.

1950’li yıllarda tekrar Bağdat’a dönen Seid Axa, birkaç yıl sonra gırtlak kanserine yakalandı.

BİR SÜRE MARDİN'DE HASTANEYE YATTI

Kimi iddialara göre Seid Axa, güzel sesini kıskanan diğer sanatçılar tarafından zehirlendi.

Hastalığından sonra Cizre’ye dönen Seid Axa, bir süre Mardin’de hastaneye yattı ve ameliyat oldu.

52 YAŞINDA CİZRE'DE HAYATINI KAYBETTİ

Tedaviye olumlu cevap veremeyen Seid Axa, 1957 yılında 52 yaşında Cizre’de hayatını kaybetti.

Vasiyeti üzerine Seid Axa’nın cenazesi Cizre’de toprağa verildi.

Vasiyeti üzerine Seid Axa'nın cenazesi Cizre'ye toprağa verildi / Fotoğraf: Twitter

BELEDİYE, SANATÇININ MEZARINI YAPTI

Cizre Belediyesi, sanatçının mezarını yaptı.

Trajik bir hayat yaşayan Seid'in geride bıraktığı ve bir çok Kürt sanatçısı tarafından okunan şarkılarından bazıları şöyle:

“Nadir Beg, Ew Milkê Kurda, Leylo Leylo, Mihemed Axa Zaxoyî, Ehmedê Mala Musa, Ew Bexdaya Paytex, Lê Lê Dêrano, Yar Gewrê, Derwêşê Evdî ve Mustafa Kemal Paşa.”

Atatürk’ü övdüğü şarkı şöyle:

"Virane Ankara şehri bugün yeniden saltanatın yeri oldu.

Kemal Paşa Reis-i Cumhur oluyor ülkeye.

Bölgeyi iyi bilen Fevzi Paşa İskenderun’da oturmuş Antakya’ya (Hatay) bakıyor.

Aman aman aman.

Birçok millet Reis-i Cumhur Kemal Paşa’nın değerini biliyor ve onu saygı ile anıyor.

İsmet Paşa, saltanat tahtına oturuyor.

Bugün yeniden İskenderun ve Antakya’ya bakıyorum, ne güzel şehirlerimiz.

Ya Rabbi! İsmet Paşa ve Fevzi Paşa’ya zafer nasip et.

Aman aman aman"

(Independent Türkçe - Abdulhakim Günaydın)


PAYLAŞ