'Türkiye’de Demokrasi Talebi Raporu' açıklandı: Her 5 kişiden 2'si ‘ikinci sınıf vatandaş’ hissediyor

Denge ve Denetleme Ağı, 2010 yılından günümüze siyasette ve toplumda yaşanan değişimleri ve bu değişimlerin vatandaşların demokrasi algısını nasıl şekillendirdiğini inceledi. KONDA’nın 10 yıllık süreçte 250 bini aşkın kişiyle yaptığı yüz yüze görüşmelerin sonuçlarıyla hazırlanan Türkiye’de Demokrasi Talebi Raporu’nda toplumun adalet, eşitlik, özgürlük kavramlarına yaklaşımı, vatandaşlık kavramından, ifade ve örgütlenme özgürlüğünden ne anladığı ele alındı. Araştırmada belediyeler ile merkezi hükümet ilişkisine vatandaşın nasıl baktığı, iktidarlardan ve siyasi partilerden ne beklediği, farklı inanç, köken ya da kimliklere ilişkin ne düşündüğü irdelendi.

‘Türkiye’de Demokrasi Talebi - Toplumda Demokrasi Talebi, Denge Denetleme Mekanizmaları Algısı ve Farkındalığı Hakkında Ölçüm’ başlıklı raporun sonuçları Covid-19 salgını nedeniyle video konferans yöntemiyle basına duyuruldu.

Dr. Meltem Ersoy’un sunduğu raporu, KONDA Araştırma Genel Müdürü Bekir Ağırdır ve Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi Direktörü Prof. Dr. Fuat Keyman değerlendirdi.

Raporda öne çıkan veriler şöyle:

  • Toplumun çoğunluğu yargının bağımsızlığını yitirdiği/siyasallaştığı görüşünde.
  • Vatandaş ‘önce eşitlik, adalet ve özgürlük, sonra devletin bekası’ diyor.
  • Herkes eşit haklara sahip olsun diyoruz ama hala birbirimize önyargılı bakıyoruz.
  • Beş kişiden ikisi kendisini ‘ikinci sınıf vatandaş’ gibi hissediyor.
  • İktidarı denetleme görevinden uzaklaştıkça medyaya güven azalıyor, sosyal medya giderek ana haber alma kaynağı haline geliyor.
  • Siyasi partilere güven düşük.
  • Toplumun yarısı seçimlerin adil olmadığı görüşünde. Ama yine de seçimler, vatandaş için kendini siyasal anlamda ifade etmenin vazgeçilmez aracı.
  • Demokratik sistemin bir parçası olan kurumlara güven azaldı.
  • Vatandaş darbe gibi antidemokratik girişimlere karşı çareyi demokrasinin güçlendirilmesinde buluyor.
  • 3 kişiden 2’si yerel yönetimlerde kararlara daha etkin bir şekilde katılmak istiyor.

Denge ve Denetleme Ağı Direktörü Hayriye Ataş, raporda yer alan bulguların hem Türkiye’nin güncel siyasetine hem de uzun vadede demokrasi algısı ve pratiklerine dair önemli mesajlar sunduğunu belirterek, “Türkiye’de demokrasi talebine ve algısına ışık tutacak bu araştırmanın, anayasal reformlar, siyasi ve hukuki düzenlemelere bir arka plan oluşturacağını düşünüyoruz” dedi.

10 YILDA YAKLAŞIK 267 BİN KİŞİYLE YAPILAN GÖRÜŞMELER İNCELENDİ

KONDA’nın 2010-2019 yılları arasında toplamda 266 bin 993 kişiyle yüz yüze görüşerek gerçekleştirdiği araştırmanın sonuçları üzerinden hazırlanan raporla vatandaşın demokrasiyi nasıl tanımladığı, demokrasi için kriterlerinin ne olduğu irdelendi. Araştırma verileri, hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı, eşit vatandaşlık, ifade özgürlüğü, yerel yönetimler ve örgütlenme özgürlüğü başlıkları altında ele alındı.

‘YARGI KİŞİYE GÖRE KARAR VERİYOR’

Rapora göre toplumun yarısından fazlası mahkemelerin, kişinin iktidarla ilişkisine ve gelirine göre karar verdiğini düşünüyor. 10 kişiden 3’ü ‘kişinin Kürt olup olmamasının yargı kararını etkilediği’ görüşünde. Kişinin cinsiyetinin mahkemelerin kararında etkili olduğunu düşünenlerin oranı ise yıllar içinde artıyor.

YÜZDE 61: YARGI BASKI ALTINDA

Mahkemeleri ‘adaletin dağıtıldığı yer’ olarak görenlerin oranındaki düşüş eğilimi de dikkat çekiyor. Mahkemeye yolu düşen 10 kişiden 3’ü, hukuk sistemine güveninin azaldığını belirtiyor.

Toplumun yarısından fazlası yargının siyasallaştığına, iktidarların savcı ve hakimlere baskı uyguladığına inananların oranı giderek artıyor. 100 kişiden en az 61’i yargının tamamen siyasallaştığı görüşünde.

VATANDAŞ KANUN ÖNÜNDE EŞİT MUAMELE GÖRMEK İSTİYOR

Rapora göre 10 kişiden en az 9’u adaleti, ‘herkesin dini, kökeni, cinsiyeti, fikri, dili, rengi ne olursa olsun eşit olması’ diye tanımlıyor. Ama aynı zamanda 5 kişiden biri, adaletin ‘güçlülerin kendi haklı çıkarma yolu’ olarak kullanıldığı görüşünde. Bu da toplumun bir kesiminde yargı önünde eşitlik ilkesine inancın sarsıldığına işaret ediyor.

KADIN CİNAYETLERİNDE MAHKEMELER TARAFLI

Denge ve Denetleme Ağı’nın raporunda, Türkiye’nin değişmeyen gündemi kadına yönelik şiddet konusunda da çarpıcı verilere yer verildi. Buna göre, toplumun yüzde 3’ü kadın cinayetlerinde mahkemelerin taraflı karar verdiğini düşünüyor.

5 KİŞİDEN 1’İ ‘KANUN BENİ KORUMAZ’ DİYOR

Suç işlemedikçe kanunlar ve mahkemelerin kendisini koruyacağına inananların oranı yüzde 67 olsa da, yüzde 20’lik bir kesim aksi görüşte.

Üç kişiden biri hukukun, hata yapan devlet ya da onu temsil eden bir kişi olduğunda kendisini korumayacağına inanıyor. Yüzde 41’lik bir kesim ise devletin kurum ve memurlarının hukuk dışına çıktığını düşünüyor. Bunun aksini düşünenler ise yüzde 35’de kalıyor. Sonuçlar, hukukun kişi ve kurumlara eşit yaklaştığı algısının toplumun önemli bir kesiminde karşılık bulmadığına işaret ediyor.

ANAYASADAN BEKLENTİ: ADALET VE EŞİTLİK

Anayasa’nın temel esas ve ilkelerine ilişkin yapılan araştırmaların sonuçları da dikkat çekici. Buna göre Anayasa’da adalet, eşitlik ve özgürlük beklentisi, ‘devletin bekası’ beklentisinin üzerinde yer alıyor. 4 kişiden 3’ü, yargının devleti değil bireyi koruması gerektiğine inanıyor.

Yine toplumun yarısından fazlası, Anayasal hak ve özgürlüklerin Terörle Mücadele adına sınırlandırılamayacağını düşünüyor. Ancak yüzde 24’lük bir kesim bireysel hak ve özgürlüklerin bu gerekçeyle sınırlandırılabileceği fikrinde. Yine ‘devletin güvenliğinin kişilerin haklarından önce gelir’ önermesine katılanların oranı yüzde 56’yı buluyor.

Görüşülen kişilerin yüzde 51’i ‘anayasa halkın görüşleri alınarak ve değerlendirilerek Meclis’te yapılmalıdır’ diyor. Vatandaş anayasa süreçlerine aktif olarak katılmak istiyor.

5 KİŞİDEN İKİSİ: KENDİMİ İKİNCİ SINIF VATANDAŞ GİBİ HİSSEDİYORUM

Rapora göre her beş kişiden ikisi farklı nedenlerden dolayı ayrımcılığa uğradığını düşünüyor. Yine her beş kişiden ikisi kendisini ‘ikinci sınıf vatandaş’ gibi hissettiğini ifade ediyor.

Toplumun tamamına yakını herkesin mahkemede adil yargılanması, kamu hizmetlerinden eşit ve adil biçimde yararlanması ve kültürel kimlik ya da cemaat olarak yaşayabilme özgürlüğünün tanınması gerektiği yönünde görüş belirtiyor.

Ancak hala din, dil, etnik köken, toplumsal cinsiyet gibi kriterleri vatandaşlığın şartı olarak ortaya koyan bir kesim bulunuyor.

AZINLIK HAKLARININ SINIRLANDIRILABİLECEĞİNİ DÜŞÜNENLER AZALIYOR

Çoğunluk isterse azınlığın haklarının ortadan kaldırılabileceğini düşünenlerin oranı ise düşüyor. 2014’te toplumun yarısı bu yönde görüş belirtirken, 2017’de bu oranının yüzde 32’ye düşmüş olması raporda, ‘toplumun demokratikleşmesi konusunda önemli bir ilerleme’ olarak değerlendiriliyor.

Ancak başta Kürtler, Aleviler ve Müslüman olmayanlar ile eşcinseller olmak üzere, farklı kesimlerin toplum nezdinde eşit vatandaşlar olarak değerlendirilmesi ve onlara eşit haklar tanınması konularında dile getirilen çekinceler, eşit vatandaşlık algısı konusunda daha alınacak mesafe olduğuna işaret ediyor. Öteki ile akrabalık kurma, iş ortaklığı ve komşu olma konularında çekinceler söz konusu.

İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ

Rapora göre, farklılıklara açık olmak, toplumunun genelinin dışında fikirler beyan edilmesi konusunda çekinceler hala sürüyor. Bunun tüm toplumun ifade özgürlüğünü ilgilendiren bir konu olduğu, bunun neden demokrasinin olmazsa olmazı olduğu konusu yeterince kavranmış değil.

GELENEKSEL MEDYAYA GÜVEN AZALIYOR

Medyada büyük dönüşümün yaşandığı 2010’lu yıllarda geleneksel medyaya olan güveninin hızla azaldığı rapora da yansıdı.

Gazeteler ve televizyonları haber alma aracı olarak görenlerin oranı ciddi biçimde düşerken, haber kaynağı olarak başvurulan gazete ve televizyonlardaki çeşitlenme de azaldı.

Medyanın siyasi iktidarın yanlışlarını yazmalarının, halkı bu konularda bilgilendirmelerinin demokrasinin gereği olduğu önermesini ‘kesinlikle doğru’ bulanlar yüzde 31’den yüzde 68’e yükselse de, gazetelerin bu görevlerini yerine getirmediklerine olan inanç da bir o kadar keskinleşmiş durumda. Başka bir ifadeyle medyanın ‘dördüncü kuvvet’ olarak denge ve denetleme görevini yerine getiremediği düşünülüyor.

Diğer yandan haber almak için büyük oranda sosyal medya ve internete yönelen vatandaş, bu platformlarda da sağlıklı ve doğru bilgiye erişemediğini düşünüyor.

TOPLUMUN YARISI SEÇİMLERİN ADİL VE EŞİT GERÇEKLEŞTİĞİNE İNANMIYOR

Rapor, toplumun çok büyük kesiminin seçimleri demokrasinin vazgeçilmezi olarak gördüğünü ortaya koyuyor. Ancak iki kişiden biri, seçimlerin adil ve eşit bir ortamda gerçekleştiğini düşünmüyor.

Siyasi partilere güven ise oldukça düşük. 6 kişiden sadece biri siyasi partilere güveniyor. Siyasi parti üyeliği oranı da oldukça düşük. Seçimler ve siyasi partiler dışındaki örgütlenme biçimlerini vatandaş meşru görse de, küçük bir kesim tarafından benimseniyor.

Gösteri, yürüyüş, imza kampanyası gibi araçları meşru görenler toplumun yarısını oluştursa da, siyasi talepli bir eyleme katılmayı tercih edenlerin oranı yüzde 15’e ulaşmıyor.

VATANDAŞIN YERELDE BEKLENTİSİ KATILIMCILIK

Yerel yönetimlerin ek vergi, anadilde hizmet, yerel kaynakların kullanımı gibi konularda yetki sahibi olması konusunda toplumda çekimserlik hakim görülüyor. Toplumun 3’te biri bunu desteklerken, 3 biri karşı çıkıyor. Diğer üçte bir ise arada kalmış durumda. Bu çekimserliğin kaynağında ise Kürt meselesinin yattığı görülüyor.

Bununla birlikte vatandaşlar, yerel yönetimlere daha etkin bir biçimde yer almak istiyor. 3 kişiden ikisi halkın mahallesi ve kentiyle ilgili verilen kararlara katılma hakkı olması gerektiği görüşünde.

Tükenmez Haber

 

ETİKETLER

Editörün Seçimi